✍️ सञ्जिव गजुरेल
नेपालको विद्यालय शिक्षामा पाठ्यक्रम परिवर्तनको इतिहास हेर्दा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—हामीले पाठ्यक्रम कति पटक परिवर्तन गर्यौँ भन्नेभन्दा पनि त्यसबाट विद्यार्थीको सिकाइ, शिक्षकको क्षमता र विद्यालय शिक्षाको गुणस्तरमा कति सुधार आयो ? राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप परिवर्तन र कुनै कक्षाको पाठ्यक्रम वा पाठ्यपुस्तक परिमार्जन एउटै विषय होइन। राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूपले शिक्षाको समग्र दिशा, उद्देश्य, संरचना र नीतिगत आधार तय गर्छ भने विषयगत पाठ्यक्रम तथा पाठ्यपुस्तकले त्यसलाई कक्षाकोठामा कार्यान्वयन गर्ने माध्यमको काम गर्छ। त्यसैले पाठ्यक्रम परिवर्तनको मूल्याङ्कन गर्दा यी दुई पक्षलाई छुट्टाछुट्टै हेर्न आवश्यक छ।
पाठ्यक्रम परिवर्तनको औचित्य र प्रश्न
समयअनुसार पाठ्यक्रम परिमार्जन हुनु स्वाभाविक हो। समाज, प्रविधि, रोजगारी, विज्ञान र विद्यार्थीका आवश्यकताहरू परिवर्तन भइरहेका हुन्छन्। पुरानो पाठ्यक्रमले नयाँ पुस्ताका आवश्यकता पूरा गर्न नसक्ने अवस्था आउन सक्छ। त्यसैले पाठ्यक्रम सुधारको विरोध गर्नु समाधान होइन। तर सुधारको नाममा पटक–पटक पाठ्यक्रम परिवर्तन गर्ने, नयाँ संरचना ल्याउने र त्यसलाई विद्यालयमा लागू गरिदिने मात्र पर्याप्त हुँदैन। प्रश्न यो हो—परिवर्तनले वास्तविक समस्या समाधान गर्छ कि गर्दैन? विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि बढ्छ कि बढ्दैन? शिक्षकले सहज रूपमा कार्यान्वयन गर्न सक्छन् कि सक्दैनन्? विद्यालयसँग आवश्यक स्रोतसाधन र तयारी छ कि छैन?
यी प्रश्नको उत्तर नखोजी गरिएको परिवर्तन केवल कागजी सुधारमा सीमित हुन सक्छ।कपाल काट्न नपाउने, विद्यालयले अनुशासन कायम गर्न नमिल्ने तर गुणस्तरीय शिक्षा चाहिने—के यस्तै विरोधाभासपूर्ण नीतिबाट हामीले जिम्मेवार, अनुशासित र सक्षम नागरिक भएको समाज निर्माण गर्न सक्छौँ ?
परीक्षणबिना पाठ्यक्रम लागू गर्नु कति उचित ?
कुनै पनि नयाँ पाठ्यक्रम देशभर लागू गर्नु अघि त्यसको प्रभावकारिता परीक्षण गर्न आवश्यक हुन्छ। पाठ्यक्रम निर्माण गर्ने विज्ञ, नीति निर्माता र सम्बन्धित निकायको भूमिका महत्वपूर्ण छ। तर विज्ञले तयार पारेको दस्तावेज आफैँमा सफल पाठ्यक्रमको प्रमाण होइन। नयाँ पाठ्यक्रम लागू गर्नुअघि Pilot Test अर्थात् नमुना परीक्षणसहित विभिन्न चरणका परीक्षण आवश्यक छन्। नमुना विद्यालयमा सीमित रूपमा लागू गरेर हेर्नुपर्छ। त्यसपछि विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि, शिक्षकको अनुभव, अभिभावकको प्रतिक्रिया, पाठ्यभार, समय व्यवस्थापन, पाठ्यपुस्तकको गुणस्तर र विद्यालयको स्रोतसाधनका विषयमा तथ्यमा आधारित मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
त्यसपछि मात्र आवश्यक सुधार गरी व्यापक रूपमा लागू गर्ने प्रक्रिया अघि बढाउनुपर्छ।
Pilot Test भनेको औपचारिकता पूरा गर्ने कार्यक्रम होइन। यो नयाँ पाठ्यक्रमले व्यवहारमा कस्तो परिणाम दिन्छ भनेर जाँच गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम हो। परीक्षणबाट समस्या देखिएमा त्यसलाई सच्याउने साहस पनि सम्बन्धित निकायले राख्नुपर्छ।
पाठ्यक्रम परिवर्तन : सुधार कि बजेट खर्च गर्ने माध्यम ?
यहाँ अर्को गम्भीर प्रश्न उठ्छ—पाठ्यक्रम परिवर्तनको नाममा हुने खर्च र त्यसबाट प्राप्त हुने उपलब्धिबीच उचित सम्बन्ध छ कि छैन?
पाठ्यक्रम निर्माण, विज्ञ बैठक, कार्यशाला, छपाइ, तालिम, अभिमुखीकरण र कार्यान्वयनमा राज्यको ठूलो स्रोत खर्च हुन सक्छ। यी सबै खर्च शिक्षा सुधारका लागि आवश्यक हुन सक्छन्। तर खर्च भयो भन्दैमा सुधार भयो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
यदि पाठ्यक्रम परिवर्तनका नाममा बजेट खर्च भयो, दस्तावेज तयार भयो, तालिम सञ्चालन भयो, तर विद्यार्थीको सिकाइमा अपेक्षित सुधार आएन भने त्यसको जिम्मेवारी कसले लिने?
त्यसैले पाठ्यक्रम परिवर्तनलाई केवल बजेट खर्च गर्ने वा कुनै समूहको प्रस्तावलाई अघि बढाउने विषय बनाउनु हुँदैन। नीतिगत निर्णय तथ्य, अनुसन्धान, परीक्षण र सार्वजनिक जवाफदेहितामा आधारित हुनुपर्छ।
कुनै व्यक्ति, समूह वा निकायको प्रभावमा परेर, पर्याप्त अध्ययनबिना वा ‘नयाँ ल्याउनैपर्छ’ भन्ने मानसिकताबाट पाठ्यक्रम परिवर्तन गर्नु शिक्षा क्षेत्रका लागि घातक हुन सक्छ। पाठ्यक्रम कुनै प्रयोगशालाको कागज मात्र होइन; यसको प्रत्यक्ष प्रभाव लाखौँ विद्यार्थी, शिक्षक र अभिभावकको जीवनमा पर्छ।
विगतका अनुभवबाट सिक्ने कि फेरि उही गल्ती दोहोर्याउने?
नेपालमा विगतमा विभिन्न समयमा पाठ्यक्रममा सुधार तथा परिमार्जन हुँदै आएका छन्। राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप २०६३, त्यसका अद्यावधिक तथा परिमार्जनहरू र राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप २०७६ लगायतका दस्तावेजले विद्यालय शिक्षालाई नयाँ दिशातर्फ लैजाने प्रयास गरेका छन्। तर अब आवश्यक कुरा नयाँ दस्तावेज थप्नु मात्र होइन। विगतका पाठ्यक्रमबाट के उपलब्धि भयो? कुन विषय सफल भयो? कहाँ समस्या आयो? शिक्षकले के कठिनाइ भोगे? विद्यार्थीको सिकाइमा कस्तो प्रभाव पर्यो? यी विषयमा गम्भीर समीक्षा हुनुपर्छ।
यदि विगतका अनुभवको मूल्याङ्कन नगरी हरेक केही वर्षमा नयाँ संरचना ल्याउने हो भने पाठ्यक्रम परिवर्तनको चक्र चलिरहन्छ, तर शिक्षाको गुणस्तर अपेक्षित रूपमा सुधार नहुन सक्छ।
सुधारको सही बाटो के हो ?
नेपालको पाठ्यक्रम सुधारका लागि निम्न विषयमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ :
१. अनुसन्धानमा आधारित पाठ्यक्रम निर्माण
विद्यार्थीको वास्तविक सिकाइ अवस्था, सामाजिक आवश्यकता र भविष्यको रोजगारीलाई आधार बनाउनुपर्छ।
२. Pilot Test अनिवार्य गर्ने व्यवस्था
नयाँ पाठ्यक्रम सीमित विद्यालयमा परीक्षण गरेर मात्र देशव्यापी कार्यान्वयन गर्नुपर्छ।
३. शिक्षकको सक्रिय सहभागिता
कक्षाकोठामा पाठ्यक्रम कार्यान्वयन गर्ने शिक्षकलाई निर्णय प्रक्रियामा अर्थपूर्ण रूपमा सहभागी गराउनुपर्छ।
४. विद्यार्थी र अभिभावकको प्रतिक्रिया
पाठ्यभार, सिकाइ कठिनाइ, गृहकार्य, परीक्षा र व्यावहारिक शिक्षाबारे विद्यार्थी तथा अभिभावकको अनुभवलाई महत्व दिनुपर्छ।
५. स्वतन्त्र मूल्याङ्कन र सार्वजनिक प्रतिवेदन
नयाँ पाठ्यक्रम लागू भएपछि त्यसको प्रभावबारे स्वतन्त्र मूल्याङ्कन गरी सार्वजनिक गर्नुपर्छ।
६. आवश्यकताअनुसार चरणबद्ध कार्यान्वयन
सबै कक्षा र सबै विद्यालयमा एकैपटक परिवर्तन गर्नुको सट्टा तयारी, परीक्षण र सुधारका आधारमा विस्तार गर्नुपर्छ।
निष्कर्ष
नेपाललाई पाठ्यक्रम परिवर्तन आवश्यक छ। तर परिवर्तन आफैँमा उपलब्धि होइन। उपलब्धि त त्यसबेला हुन्छ, जब विद्यार्थीले राम्रो सिक्छन्, शिक्षकले सहज रूपमा पढाउन सक्छन्, अभिभावकले सकारात्मक परिणाम देख्छन् र विद्यालय शिक्षाको गुणस्तर सुधार हुन्छ। त्यसैले अबको पाठ्यक्रम सुधारको आधार नयाँ के ल्याउने?मात्र होइन, किन ल्याउने ? कसरी परीक्षण गर्ने? कस्तो परिणाम अपेक्षा गर्ने?र परिणाम नआए जिम्मेवारी कसले लिने ?’ भन्ने हुनुपर्छ।
पाठ्यक्रम परिवर्तन कुनै व्यक्ति वा समूहको चाहना पूरा गर्ने विषय होइन; यो देशको भविष्य निर्माण गर्ने राष्ट्रिय जिम्मेवारी हो।बजेट खर्च गर्न, कागजी उपलब्धि देखाउन वा कसैको लहैलहैमा लागेर मात्र पाठ्यक्रम परिवर्तन गर्नु हुँदैन। पर्याप्त अनुसन्धान, Pilot Test, विभिन्न चरणका परीक्षण, शिक्षकको सहभागिता र तथ्यमा आधारित मूल्याङ्कनपछि मात्र नयाँ पाठ्यक्रम लागू गर्नुपर्छ।
शिक्षामा प्रयोग आवश्यक छ, तर विद्यार्थीको भविष्यलाई जोखिममा राखेर होइन। सुधार आवश्यक छ, तर प्रमाण र जिम्मेवारीसहित।पाठ्यक्रम परिमार्जन : वास्तविक सुधार कहाँ छ ? नेपालमा अहिलेसम्म पाठ्यक्रम परिमार्जनका नाममा कति काम भयो र त्यसबाट विद्यार्थीको सिकाइमा कति सुधार आयो ? कक्षा १० र १२ को पाठ्यक्रममा विषय थपघट गर्दैमा वा उच्च शिक्षाको पाठ्यक्रमसँग मिलाउँदैमा मात्र पाठ्यक्रम निर्माण हुन्छ कि प्रश्न, परीक्षा, व्यावहारिक ज्ञान र विद्यार्थीको व्यवहारसँग जोडिएको नयाँ मोडल पनि आउँछ? पाठ्यक्रम विकास केन्द्र ले तयार गरेका प्रारूप र पाठ्यक्रममा भएका परिवर्तनको वास्तविक उपलब्धि सार्वजनिक रूपमा मूल्याङ्कन हुनुपर्छ। अब पाठ्यक्रम परिवर्तनको नाममा कागज, बैठक र बजेट खर्च मात्र होइन, विद्यार्थीको सिकाइ, व्यवहार र भविष्यमा देखिने परिणाम चाहिन्छ।अबको पाठ्यक्रम परिवर्तनको मूल मन्त्र हुनुपर्छ—‘पहिले परीक्षण, त्यसपछि सुधार, अनि मात्र व्यापक कार्यान्वयन।’
- लेखक गजुरेल धादिङको थाक्रे गाउँपालिका वडा नम्बर ८ मा रहेको ब्लुमिङ लोटस इङ्लिस सेकेण्डरी स्कुलका प्रिन्सिपल हुन् ।
